باقر به معناي شكافنده است؛ باقر العلوم لقب كسي است كه در تبين و توضيح علوم متفاوت، متبحر و ممتاز باشد. مي‏دانيم كه در زمان امام باقر"عليه السلام" فرصتي پيش آمد، تا حضرت بتواند به تربيت شاگرداني چون "زراره" و "محمد بن مسلم" بپردازد و بخش گسترده‏اي از تعليمات اسلامي را به آنان تعليم دهند. همان تعليمات، از طريق شاگردان امام در منابع شيعه وارد گشت. شايد علت اين كه اين لقب اختصاص به امام پنجم يافته، آن است، كه آن بزگوار آغاز گر حركت و نهضت علمي بود، كه پس از او با امام صادق(ع) ادامه يافت و به اكمال خود رسيد. در واقع او شكافنده و باز كننده در دانش به سوي مسلمانان بود و امام صادق(ع) ادامه دهنده راه و مسير امام باقر(ع) است. طبق نقل برخي روايات اين لقب، در آغاز از سوي پيامبر گرامي(ص) قبل از ميلاد امام پنجم، به ايشان داده شده، به عنوان يك نشانه و ويژگي امام به صحابي جليل القدر جابربن عبدالله انصاري گفته شده است. در برخي روايات آمده كه امام پنجم در تورات هم با همين لقب شناخته شده اند.1 محدث قمي مي نويسد: شيخ صدوق (ره) روايت كرده از عمرو بن شمر، كه گفت: سؤال كردم از جابر بن يزيد جعفي كه براي چه امام محمّد باقر عليه السّلام را باقر ناميدند؟ گفت: به علّت آن كه بقر العلم بقرا؛ أي شقّه شقّا و اظهره اظهارا، شكافت علم را شكافتني و آشكار و ظاهر ساخت آن را ظاهر كردني، و علما گفته‏اند كه: آن حضرت را "باقر" گفتند لتبقّره في العلم و هو تفجّره و توسعه؛ چه آن حضرت شكافنده علوم اوّلين و آخرين و دلش بحر پهناور و چشمه جوشنده علم و دانش بود. و در تذكره سبط ابن الجوزي مسطور است، كه آن حضرت را باقر ناميدند از كثرت سجود آن حضرت، بقر السّجود جبهته؛ اي فتحها و شقّها، يعني گشاده كرد سجود جبين او را و قيل بغزارة علمه؛ يعني بعضي گفته‏اند كه آن حضرت را به سبب غزارت و كثرت علمش باقر لقب كردند.2 1.مجلسي، بحار الأنوار، بيروت، مؤسسة الوفاء، 1404ق، ج 64، ص 322؛ طبرسي، إعلام الوري، تهران، دارالكتب الإسلامية، ص407؛ ‏شيخ صدوق، كمال الدين، قم، دارالكتب الإسلاميه، 1395ق، ج1، ص319. (نرم افزار جامع الاحاديث2) 2. شيخ عباس قمي، منتهي الامال، قم، دليل، چ اول، 1379ش، ج2، ص1263. (نرم افزار سيره معصومان)